پیرۆزە هەڤاڵنۆ. ئێوە کۆتا ٣٨٢٨ کەسن
من ئەمەم لە نێو ئەرشیڤی دەوڵەتی دۆزیوەتەوە
پێویستیم بە یارمەتیتە
دەتوانی پشتڕاستی کەیتەوە کە ڕەکتۆرەکە پاش ئەوە تەقیوەتەوە
کە ویستوویانە بیکوژێننەوە
چییە، وادەزانی کە پرسی درووس
دەتگێنێتە ڕاستی؟
ئەوان دەیانەوێت دیاتڵۆڤ دادگایی بکەن
لە ئێمە دەخوازن کە شایەتی پسپۆڕانەی بدەین
من زانیارییەکانم شی کردۆتەوە
ئەوان ڕەکتۆرەکەیان کوژاندۆتەوە و پاش ئەوە تەقیوەتەوە
پێشتر ئەمەت دیوە
من نەمدەزانی کە دەتوانێت ببێتە هۆی تەقینەوە
کەواتە خەتای ئەوانە؟- بەڵێ-
بەڵام هەمووی خەتای ئەوان نییە
‫دەتوانین لەگەڵ KGB ڕێکەوتن بکەین
تۆ ئەم زانیارییانە لە ڤیێنا ئاشکرا ناکەی
ئەوانیش بە بێدەنگی ڕێگە دەدەن کە باقی ڕەکتۆرەکان چاک بکەینەوە
تۆ دەرفەتێکت بۆ قسە لەگەڵ جیهان هەیە
دەبێ کەسێک دەس پێبکاتە گوتنی ڕاستی
‫@KurdishSub ‫Simko & Șaxewan وەرگێڕان: subscene.com
‫پریپیات ٢٥ ئاپریلی ١٩٨٦ ‫١٢ کاژێر بەر لە تەقینەوەکە
بیستوومە کە ڕەنگە پلەی بروکانۆڤ بەرز بکەن
ئەم کێشە بچووکە کە لەگەڵ تاقیکردنەوەی ئەمنی هەمانە
ئەگەر بە تەواوی سەرکەوتوو بێت
بەڵێ، وادەزانم بەرز بوونی پلەی زۆر نێزیکە
کێ دەزانی، ڕەنگە بچێت بۆ مۆسکۆ
بە شێوەیێکی باو کاتێک کە ئەو بچێت من دەخەنە جێی
و پاش ئەوە من کەسێکم گەرەک کە شوێنەکەم بگرێت
دەتوانم سیتنیکۆڤ هەڵبژێرم
حەز دەکەم منیش لەبەر چاو بگری
ئەوەم لە بیر دەمێنێت
ڤیکتۆر پترۆڤیچ
ئامادەکاری بۆ تاقیکردنەوەکە بە ئاسانی پێش چوو
هاوڕێ دیاتلۆڤ گوێڕایەڵی فەرمانەکانی من بووە
‫و ڕەکتۆری ٤ هێزی بۆ ‫١٦٠٠ مگاوات کەم کراوە
بە ڕێپێدانی ئێوە ئامادەین بەردەوام بین ...لە کەمکردنی هێز تا
دەبێت چاوەڕوان بین
هەیە؟
دەتەوێت لێم بپرسی کە کێشەیەک هەیە نیکۆڵای؟
ناتوانی لە شێوازی لەحنەتیم حاڵی ببی؟
سێ ساڵ بۆ تەواو کردنی ئەم تاقیکردنەوەیە تەقالام کرد
سێ ساڵ
پەیوەندییەکم لەلایەن کنترۆڵکەری کارەبای کیێڤ هەبوو
ئەو گوتی ناتوانین لەمە زیاتر هێزی کارەبا کەم کەین
نە تا دە کاتژمێری دیکە
کنترۆڵکەری هێزی کارەبا؟ ...ئەو لە کوێ
ئەوە بڕیاری کنترۆڵکەری کارەبا نییە دیاتڵۆڤ
کۆتایی مانگەکەیە
باسی بەرهەمداری بەشەکانە
هەمووکەس زۆرتر کار دەکەن کارگەکان کارەبای زۆرتریان دەوێت
کەسێک لە سەرەوە گۆشاری خستۆتە سەریان
ئەگەرچی هەر نازانین کێ بووە
کەتواتە دبێت لایبەین یان نا؟
نا من وا بیر ناکەم
ئەگەر قەرارە ئێمەر دە کاژێر چاوەڕێ بین
چاوەڕوان دەبین- ئیشکردن بە نیوەی هێز-
پێناچێت کە کێشەی سەقامگیریمان هەبێت؟
...نا، من دەبێ بیر کەم- !لە تۆ نەمپرسی-
کێشەیێک نییە
بە ١٦٠٠ مێگاوات درێژەی پێدەدەین
من دەچمەوە ماڵێ، پشوویەک دەدەم و ئەمشەو دیسان دەگەڕێمەوە
ئەو کاتە بەردەوام دەبین
بۆخۆم تاقیکردنەوەکە سەرپەرشتی دەکەم
و ئەوەش تەواو دەبێت
باشە، ئیتر من لەم دەورە چاوەڕوان نابم
زەنگم لێ بدەن کاتێک کە تەواو بوو
مۆسکۆ مارچی ١٩٨٧
چۆنی؟
دوێنێ چووی بۆ لای پزیشک
سەلامەتیت چۆنە؟
نازانی؟
لە ڤیێنا
ئەڵمانی ئەزانی؟
‫دەڵێت: "لە دوایدا زانایەکی سۆڤیەت ‫کە ڕاستییەکان دەڵێت"
ڕوونە کە من لەم سەرنجە بێزار بوومە
بەڵام پێموایە گۆنجاوە بڵێم
کە تۆ کارتێکردنێکی سەرکەوتووت هەبووە لە کۆنگرەکە
دەرکەوتووە کە تۆ زۆر باشی لەو کارە
لە چێ؟ درۆ کردن؟
پیشەی دەوڵەت لێگاسۆڤ پیشەی دەوڵەت
رۆژاوا ئێستا شادە
کە ڕووداوی چێرنۆبیل تەنها بەهۆی هەڵەی فەرمانبەری بووە
کە لە بنەڕەتدا وەها بووە
و لەسەر ئەوەش ئەشێ سپاسی تۆ بکەین
و دەمانەوێتیش
"قارەمانی یەکیەتی سۆڤیەت"
بانترین ڕێزگرتنی ئێمەیە
ئەوان تەنانەت بە منیش نەیانداوە
‫"بەرزکردنەوەی پلە بۆ ‫بەڕێوبەری پەیمانگای کۆرچاتۆڤ"
بە خۆم فیز دەکەم
بڕوا ناکەم هیچ شتێکی بە فیزەوە لە تۆ هەبێت ڤالێری ئەلێکسیۆڤیچ
ئەم خەڵاتانە هێشتا هین تۆ نین
دەسپێک چاوەریت لە دادگە
هاوڕێ چارکۆڤ من دەزانم ئەرکم لەمەڕ وڵات چییە
بەڵام تۆ گەرەنتیت بە ئێمە دا
کە ڕەکتۆرەکان بە سەلامەتی ساز دەبن
چەنەها مانگ تێپەڕ بووە هیچ شتێک نەگۆڕاوە
تەنانەت لەسەر هیچ گۆڕانێک باس نەکراوە- دەسپێک دادگەکە-
کاتێک کە ئەمە تەواو بوو، ئێمە پیاوخراپەکانمان هەیە
ئێمە قارەمانەکەمان هەیە ئێمە ڕاستییەکەمان هەیە
پاش ئەوە، ئێمە دەتوانین لەسەر ڕەکتۆرەکان ڕێکەوتن بکەین
قەتارت گرتبوو؟
بەڵێ، قەتارم گرت
ئێستا وەرە لەسەر ڤیێنا قسان بکەین
نەهاتوومەتە ئێرە تاکوو تانەت لێ بدەم
بە پێچەوانەی ئەوەی کە شێربینا دەیڵێ من دەزانم ئیشی جیهان چۆن دەچێتە ڕێ
کەواتە بۆچی لێرەی؟
چوونکە من زۆر کەلە ڕەقم
هەر ئەوەی کە تۆ هیوایت هەیە
چارکۆڤ دەڵێ ئەوان ڕەکتۆرەکان پاش دادگەکە چاک دەکەنەوە
بڕوات پێی هەیە؟
دەسەڵات قەت بە مەیلی خۆی ڕەکتۆرەکان چاک ناکاتەوە
چۆن دان پیانان بە کێشەکە واتای ڕێ پێدان بەوەیە کە درۆیان کردووە
دەبێ گوشار لەسەریان هەبێت
لە دادگەکە، تۆ ڕاستییەکە دەڵێی
تۆ دەچی کە دەستەی دادوەرەکان قایل بکەی
ئەو دادگەیە نیمایشە
دادوەرەکان ئێستاکەش بڕیاری خۆیان داوە
من لەبارەی ئەوانە قسان ناکەم
لیژنەی ناوەندی بانگهێشتی
لیژنەی زانستی کردووە تاکوو چاودێری دادگەکە بکەن
هاوکارەکانمان لە کورچاتۆڤ
لە سرێدماش، لە مێنینێرگۆ
ئەوان لە نێو خەڵکەکە دادەنیشن و گوێ لە هەمووی قسەکانت دەدەن
ئەوانە تەنها دادوەرانێکن کە لەوێن
و کاتی شایەتی دانی تۆ لەسەر ساتەوەختی تەقینەوەکە کەیە؟
ئەوە ئەو کاتەیە کە دادوەرەکانی ئێمە لە کۆتاییدا ڕاستییەکە دەبیستن
و لەگەڵی چ دکەن؟- پێداگری لە گۆڕانکاری-
‫نە هەر لەسەر RBMKیەکان ‫بەڵکوو لەسەر هەموو پیشەسازییەکە
نا، نا، نا، نا
ئەوان ناتوانن بە بێ ئێمە کار بکەن- نا، نا، نا-
دەزانی چ بەسەر ڤاڵکۆڤ هات؟
ئەو پیاوەی کە تۆ ڕاپۆرتەکەیت دۆزیوە؟
ئەوان لە کارەکەی لە نێو پەیمانگاکە لایانبرد
‫بە تاوانی 'زانین' دەرکرا
و تۆ وادەزنی ئەم زانایانە
بۆ ئەو دادگە نیمایشییە هەڵنەبژێردراون
بۆ هۆی من بەجۆرێک شلەژاو دەبن تا کارێک بکەن؟
چوونکە پاڵەوانانە وەستاوم تاکوو گوێرایەڵی حکومەت نەکەم؟
بەڵێ- چما؟-
چوونکە تۆ ڤەلێری لێگاسۆڤی و واتایەکت هەیە
حەز دەکەم وەها بیرکەمەوە کە قسە کردن من ڕازیت دەکا
بەڵام من دەزانم جیهان چۆن ئیش دەکا
ئەوان دەمکوژن، خومیوک
تۆ پێم گوتت کە بزانم چ قەوماوە
من لەگەڵ دەیان کەس قسەم کرد
هەرچییان وت من نووسیمە
نێو هەموو ئەم کتێوانە
ئەمانە هێشتا زیندوون
ئەمانەش مردوون
لە کاتی ڕزگارکردنی ئێکتر مردن
کوژانەوەی ئاگر بەخێوکردنی بریندارەکان
ئەوان دوودڵیان نەکرد ڕووگەردانییان نەکرد
ئەوان بە ئاسانی ئەوەیان کرد کە دەبوو بکرێت
منیش کردم
من بە مەیلی خۆم چوومە نێو ڕەکتۆرێکی کراوە
کەواتە من ئێستاکەش گیانم داناوە
ئەوە بەس نییە؟
نا، ببوورە، بەڵام بەس نییە
شاری چێرنۆبیل جولای ١٩٨٧
لیژنەی ناوەندی حیزبی کۆمۆنیستی یەکیەتی سۆڤیەت
و لیژنەی باڵای یەکیەتی سۆشیالیستی سۆڤیەت
سوورە لەسەر ئەوەی کە بە نوێنەری لە خەڵک
دادپەروەرییەک جێبەجێ بکات کە
پەسەندی ئامانجە گشتییەکانی حیزبەکەمان بێت
‫هەر بەو جۆرەی کە لە کۆنگرەی ‫٢٠ و ٢١ و ٢٢ دا هاتووە
کە ئامانجێکی لێنینیستییە
ئەمە تەنها ئامانجی نەگۆڕی
دەوڵەتی سۆڤیە .بووە و هەیە و دەبێتیش
ڕێبازە بنەماییەکانی لێنین
دەبێ ڕێک و بێ لادان ڕچاو بکرێت
لە کاتێکدا باسی پێداویستییە گرنگەکانی خەڵکی سۆڤیەت و
هیواکان و حەزەکانیان دەکات
هەروەها ئێمە ژیانی حیزب و وڵاتەکە ڕێنمون دەکەین
ئەم کۆبوونەوەیە ئێستا کراوەیە
هاوڕێی دادوەر میلان کادنیکۆڤ سەرۆکایەتی دادگەیە
:تۆمەتبارەکان
ڤیکتۆر برۆکانۆڤ
ئاناتۆلی دیاتلۆڤ
نیکۆلای فێمین
تۆمەتباری سەرپێچین لە بەندی ٢٢٠ بڕگەی ٢ی
ڕژێمی تاوانباری لە یەکیەتی سۆڤیەت
کە بووە هۆی کارەساتی ئەتۆمی لە ٢٦ی ئەپریلی ١٩٨٦
حکومەت بانگ لە چاوەران دەکات
هاوڕێ خۆمیوک لە پەیمانگەی ئەتۆمی بلاڕووس
هاوڕێ لێگاسۆڤ لە پەیمانگای وزەی ئەتۆمی کۆرچاتۆڤ
و هاوڕێ بۆریس ئێدمۆکیمۆڤیچ شێربینا
جێگری بەرپرسی کۆنسەی وەزیران و
سەرۆکی فەرمانگەی سووتەمەنی و وزە
هەمووی لە تاقیکردنەوەیێکی سەلامەتی دەستی پێکرد
چ پێویستییەک بەو تاقیکردنەوەی سەلامەتییە بوو؟
کاتێک کە ڕووداوەکە پێش هات ڕەکتۆری ژمارە ٤ تازە نەبوو
‫لە ڕاستیدا، لە ٢٠ی دیسەمبەری ‫١٩٨٣ کەوتە کار
یازدە رۆژ پاشان لە دوا ڕۆژی ساڵ
بەرێوبەری دەزگاکە، ڤیکتۆر بریکانۆڤ ئەم بەڵگەنامەیەی واژۆ کرد
پەسەندکردنی تەواوبوونی درووست کردنی ڕەکتۆرەکە
وەکوو ئاکامی کۆتایی پێهێنانی ئیشەکە بەر لە تەواو بوونی ساڵ
هاوڕێ بریکانۆڤ خەڵاتی قارەمانی کاری سۆشیالیستی پێ درا
هاوڕێ فەمیم خەڵاتی کاری بوێرانەی پێ درا
هاوڕێ دیاتڵۆڤ پلەی ئاڵای سووری پێ درا
بەڵام کارەکەیان کۆتایی پێ نەهاتبوو
و ئەم بەڵگانەش درۆ بوو
بەپێی پەیڕەوی ئەم بڕوانامەیە
دەبوو هەموو تاقیکردنەوەکان تەواو ببایە
و هێشتا یەکێکیان مابوو
ڕەکتۆرێکی ئەتۆمی گەرما لەم ناخەی ئێرە پێکدێنێت
زنجیرەیێک ترومپا لێرە و لێرە
لێشاوێکی نەگۆڕ لە ئاوی سارد دەنێرنە ناخەکە
گەرمای ناخەکە ئاوەکە دەکات هەڵم
و هەڵمەکەش تۆربینەکەی ئێرە دەچەرخێنێت
و ئاکامیشی دەبێتە کارەبا
‫بەڵام ئەگەر ویستگەیێکی هێز، ‫هێزی نەبێ چ دەبێت؟
بەڵام ئەگەر ئەو هێزەی کە دەدرێتە خۆدی ویستگەگە لەناو بچێت چ دەبێ؟
کارەبا چوون، پەک کەوتنی کەرەستەکان
یان هێرش لەلایەن دوژمنێکی دەرەکی؟
ئەگەر هێزێک نەبێت
ترومپاکان ناتوانن ئاو بگێننە نێو ناخەکە
و بە بێ ئاو، ناخەکە زۆر گەرم دەبێ
سووتەمەنییکە دەتاوێتەوە
لە کورت خاوێن دەبێتە کارەساتێکی ئەتۆمی
ڕێگەچارە چییە؟
سێ دانە ژنراتۆری دیزڵی پشتیوان لێرە هەن
کەواتە کێشەکە چارەسەر بوو؟
نا
بریکانۆڤ دەیزانی کە کێشەکە بە هیچ شێوازێک چارەسەر نەبووە
یەک خولەکی دەبرد تاکوو ژنراتۆرە پشتیوانەکان
بگەنە خێرایی پێویست
تاکوو ترومپاکان بخەنە کار و بەرگری لە تاواندنەکە بکەن
و تا ئەوو کاتە زۆر دێر دەبوو
کەواتە گەیشتینە تاقیکردنەوەی سەلامەتییەکە
:بیردۆزەکە ئەمە بوو ئەگەر دامەزراوەکە هێزی نەما
ئەو تۆربینەی کە دەچەرخا
هەندێک کاتی دەبرد تاکوو خێرایی کەم بێت و بوەستێت
چ دەبێ ئەگەر بتوانن کارەبایەک
کە هێشتا پێک دێت بگرن و بیگەیێننە ترومپاکان؟
چ دەبێ ئەگەر ئەو تۆربینەی لە حاڵی وەستانە
بتوانێت بە مەودای پێویست ترومپاکان بەکار بێنێت
تاکوو بۆشاییە ٦٠ چرکەییەکە کەبۆ هەڵکرانی ژنراتۆرەکان پێویستە، پڕ بێتەوە؟
پرسێک هەیە؟
نا، تکایە بەردەوام بن
بۆ تاقیکردنەوەی ئەم بیردۆزە
ڕەکتۆرەکە لە حاڵەتی هێزی کەم دادەنرێت
‫٧٠٠ مێگاوات
بۆ تاقیکردنەوەی کاتی بێ کارەبایی
پاشان تۆربینەکان دەکوژێنەوە
و هەروا کە خێراییان کەم دەبێتەوە
ڕێژەی کارەبایان پێوانە دەکرێت
تاکوو ببینرێت ئایا بۆ کارکردنی ترومپاکان بەسە
زانست بەهێزە
بەڵام تاقیکردنەوەیێک هەر بە قاتی تاقیکەرەکانی باشە
ئێسا، یەکەم جارێک کە هەوڵیان دا سەرنەکەوتن
دووهەم جار هەوڵیان دا سەرنەکەوتن
سێهەم جار هەوڵیان دا نەیانتوانی
جاری چوارەم کە هەوڵیان دا
٢٦ی ئەپریلی ١٩٨٦ بوو
هاوڕێ خۆمیوک
بۆ زانینی ئەوەی کە ئەو شەوە ڕوویداوە
دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ١٠ کاژێر پێش ڕووداوەکە
٢٥ی ئەپریل، ئەو ڕۆژەی کە مەبەست بوو تاقیکردنەوەکە بکرێت
کاژێر ٢ی دوانیوەڕۆ
هێزی ڕەکتۆرەکە بۆ نیوە کەم کرا
لە ٣٢٠٠ مێگاواتی ئاسایی
کرا بە ١٦٠٠ مێگاوات و جێگیر بوو
:و ئامادە کرا کەم بکرێتەوە تا ئاستی بەرهەمی کۆتایی بۆ تاقیکردنەوەکە
واتە ٧٠٠ مێگاوات
بەڵام بەر لەوەی کە بتوانن دەستپێبکەن پەیوەندییەکی تەلەفۆنی کرا
سەرۆکی تۆڕی کارەبای کیێڤ دەڵێ کە ئەوان ناتوانن
تا پێش لە نیوە شەو لەمە زیاتر کارەبا کەم کەن
ئەوان داوای ١٠ کاژێر دواخستن دەکەی
ئەمە یەکەم ساتی قەیرانەکە بوو
یەکەم ئەڵقەی دەسپێکی زنجیرەی کارەساتەکە
ئەگەر بەڕێوبەرێکی لێهاتوو هەبایە سوور دەبوو لەسەر هەڵوەشاندنی تاقیکردنەوەکە
ئەم سێ پیاوە ڕێگەیان بە دواخستن دا
بۆچی ئەم دوا خستنە ئەوەندە مەترسیدار بوو؟
:ئەوە دوو کێشەی ساز کرد
یەکێکیان کێشەی زانستە لە سروشت
و ئەوی دیکە زۆر مرۆڤی بوو
ئەمە یەکەم شتێکە کە دەبێ لە دەستپێک ڕەچاوی بکەین
لە نیوەشەو گۆرینێک لە دەوامەکان کرا
سڵاو
...خۆدێمچوک- باسی مەکە، گەوجێکی دیکە بدۆزەوە-
تۆپتۆنۆڤ دەتەوێت ماتۆڕێک بکرێ؟
تۆپۆنۆڤ؟ ئەو تەنها کوڕێکی بێ ئەزموونە
ئەو زیاتر موی لەسەر دەموچاوی هەیە تاکوو لەسەر گونانی
مو؟ ئەوەی کە لەسەر لێوەکانیەتی؟
لێنید فێدرۆڤیچ
ئەکیمۆڤ دەڵێ کە بە خێرایی بچیتە ژووی کۆنترۆڵ
هاتووە مەگەر؟- زوو هاتووە-
شتێک لەبارەی تاقیکردنەوەکەس
دەبینی؟ کڵۆڵە
ساشا؟
‫دەزانی ئەو تاقیکردنەوەی کە ‫دانرابوو بیکەن؛
کوژاندنەوەی تۆربینەکە ئەوەی پارێ کردیان
نەیانتوانی بە دەوامی ڕۆژ بیکەن کەواتە دایان بە ئێمە
ئێمە؟
...ئێمە نازانین دەبێ- بێدەنگ بە-
ئێمە نازانین ئەوە چییە- کێشە نییە-
تا ٧٠٠ کەمی دەکەینەوە و لەوێ جێگری دەکەین
باقی ئیشی ئستۆلیارچۆک و کۆرشنباومە بەڵام
دیاتڵۆڤ دەبێتە چاودێر
دەبێت کارێک بکەم کە تا ئێستا نەمکردووە
ئەویش لەکاتێک کە دیاتڵۆڤ چاوی لێمە؟
ئەرێ وەلێ نیگەران مەبە پێکەوە دەیکەین
ئێستا خەریکم چاو لە ڕێنماییەکان دەکەم
گریمان ئەوانەش بکەین یان نا؟
بەڵێ ئاکیمۆڤم لە وێستگەی ٤
من فەرمانێکم بۆ تاقیکردنی کوژانەوەکە هەیە
ساڵی پارێ کردووتانە
بەڵێ لە نێو بەرنامەکە هاتووە کە چ بکەین
و پاشان زۆر شت هەیە کە ڕەش کراون
دەبێت چ بکەم؟
دەی من دەبێ...؟
دڵنیای؟
درووسە، سپاس
ئەو دەڵێ کە ئەو فەمانانەی کە ڕەش کراون ئەنجام بدەین
کەواتە بۆچی ڕەشیان کردووە؟
ئێمە ئامادەین کە تاقیکردنەوەکە بەڕێوە ببەین
‫١٦٠٠، چاکە
ئێستا، پێویست ناکات کە پێتان بڵێم کە خەریکن چ دەکەن؟
...دەی- بەڵێ، بێ گومان-
ئستۆڵیارچۆک؟- بەڵێ-
کێرشنباوم؟- ئاە، من چاوپیاخشانم نەکردووە-
...لەڕاستیدا هەر ئێستا زانیومانە
لەوێیە، بچۆ بیخوێنە
یان بەس دەتوانن ئەوەی کە من دەیڵێم بیکەن
تەنانت وا دەزانم تۆش بەو گەوجییە دەتوانی بیکەی
دەی با بڕۆین
من دەبێت تۆربینەکە بکوژێنمەوە لەحاڵێدا ڕەکتۆرەکە هێشتا کار دەکات؟
....ئەمە درووست نیە- دەنگت ببڕە و کارەکەت بکە-
تۆپتۆنۆڤ، هێز تا ٧٠٠ کەم بکە
تا ئێستا قەت ئەمەم بە هێزێکی ئەوەندە کەم نەکردووە
هیچ نابێت، من لەگەڵتم
کەم کردنی هێز بۆ ٧٠٠
دەمەوێت بیر لە یوری گاگارین بکەن
دەمەوێت وا بیهێننە بەر چاوکە بە ئەو هیچیان لەسەر ئەرکەکەی نەگوتبێت
تا ئەو دەمەی کە دەچێتە جێگەی فڕین بۆ بۆشایی ئاسمان
دەمەوێت وەها بیرکەنەوە کە تەواوی شتێک کە ئەو هەیەتی
لیستێک دەستوورە کە ئەو تا ئەو دەمە قەت نەیبینیوە
کە هەندێکیانیش ڕەش کراون
ئەمە ڕێک ئەو چتەی بوو کە لە
ژووری کنترۆڵی ڕەکتۆری ٤ دەقەوما
دەوامی شەو ڕاهێنان نەکرابوون بۆ جێبەجێکردنی ئەو تاقیکردنەوەیە
تەنانەت هۆشدارییان نەدابوو پێیان کە چ دەقۆمێت
لئۆنید تۆپتۆنۆڤ
فەرمانبەری ئەرکدار بۆ کنترۆڵ و جێگیر کردنی
ڕەکتۆرەکە لەو شەوە تەنها ٢٥ ساڵ تەمەنی هەبوو
و هەموو ئەزموونی لەو ئیشە؟
‫٤ مانگ بوو
ئەمە ئەو کێشە مرۆییەیە کە ئەو دواخستنە بووە سەبەبی
بەڵام لە نێو ناخی ڕەکتۆرەکە
بۆشایی نێوان خۆدی ئەتۆمەکان
شتێکی زۆر زۆر مەترسیدارتر خەرێکە پێک دێت
ژەهرێک
کاتەکە ٢٨ خولەک پاش نیوەشەوە
هاوڕێ لێگاسۆڤ
دڵخۆشم کە هەندێک لە هاوکارەکانم لێرە دەبینم
کە لە پەیمانگای کۆرچاتۆڤ و مینێنێرگۆ هاتوون
بەڵام پێویست ناکات کە تۆ زانایەکی ئەتۆمی بیت
تاکوو بزانی لە چێرنۆبیل چی ڕووی داوە
:بەس دەبێ ئەمە بزانن
بە شێوەی بنەڕەتی دوو شت لە نێو
ڕەکتۆرێکی ئەتۆمی ڕوو دەدات
خستنەوەگڕێک کە هێز درووس دەکات
یا دەچێتە سەر یان دەچێتە ژێر
هەر ئەوە
هەمووی کارێک کە فەرمانبەرەکانی دەیکەن پاراستنی هاوسەنگییە
سووتەمەنی یۆرانیۆم
کاتێک کە ئەتۆمەکانی یۆرانیۆم لەت لەت دەبن و بەیەکدادەکێشن
بزواندنەکە زیاد دەکا
بەڵام ئەگەر هاوسەنگییان نەپارێزین
قەت بەرەو ژوور چونی ناوەستێت کەواتە
تووڵەکانی کنترۆڵی بۆرۆن
،ئەوانە وەکوو وەستێنەری ئۆتۆمۆبیل بزواندنەکە کەم دەکەن
‫بەڵام هۆکارێکی سێهەم هەیە ‫کە دەبێ ڕەچاو بکرێت: 'ئاو'
ئاوی فێنک گەرماکە لە سیستەم دەخاتە دەرەوە
‫بەم کارە، ئاوەکە دەبێتە هەڵم یان ‫ئەوەی کە ئێمە پێی دەڵێین 'خاڵی کردنەوە'
‫لەو شێوە ڕەکتۆرە RBMKیە کە لە ‫چێرنۆبیڵ کاری دەکرد
شتێک هەیە کە پێی دەڵێن 'خاڵی کردنەوەی هاوکۆلکەی ئەرێنی'
ئەوە واتای چییە؟
واتای ئەوەیە کە هەڵمی زۆرتر لە نێو سیستەم
بزواندنەوە زۆرترە
کە واتە گەرمای زۆرتر کە واتە هەڵمی زۆرتر
...کە واتە
وا دەنوێنێ کە ئێمە بازنەیێکی دژوار لە دەستماندایە
و دەمانتوانی، ئەگەر بە هۆی :ئەمە نەبایە
هاوکۆلکەی نەرێنی پلەی گەرما
کاتێک کە سووتەمەنی ئەتۆمی گەرمتر دەبێ، بزواندنەوە کەمتر دەبێ، کەواتە
سووتەمەنی، بزواندنەوە زۆرتر دەکات
تووڵەکانی کنترۆڵ و ئاو کەمی دەکەن
هەڵم دەیباتە سەر
و بەرزبوونەوەی پلەی گەرما کەمی دەکات
ئەمە سەما نەبینراوەکەیە
کە هێز دەداتە هەموو شارەکان بە بێ دووکەڵ یان گڕ
و جوانە
کاتێک کە شتەکان ئاسایین
کاتێکە کە یۆرانیۆم دەشکێت تاکوو وزە ساز ببێت
شکا و بوو بە شتێکی نوێ، زێنۆن
زێنۆن بزواندنەوەکە ساز دەکات
ئەمە ئەو ژەحرەیە هەڤال خومیوک ئاماژەی پێ کرد
کاتێ ناوکەکە بە هێزێکی تەواوەوە ئیش دەکا
ئەو زێنۆنە دەسووتێنێ پێش ئەوەی کێشەیەک درووس کات
بەڵام بە هۆی ئەو دواخستنە
ڕیاکتۆری ٤ی چێرنۆبیل لە نیوەی هێزیدا ڕاگیراوە
بە ماوەی دە کاژێر
‫'زێنۆن'ەکە نەسووتا
کۆ بووەوە و ناوکەکەی ژەحراوی کرد
لە دەس دانی هاوسەنگیەکە دەس پێ دەکا
‫٢٨ خولەک پاش نیوە شەو
ڕیاکتۆرەکە ئامادە بووە بۆ خاو بوونەوە
بەمەشەوە، پاش کەمتر لە یەک کاژێر، دەتەقێتەوە
ئەگەر ناتوانن تێ بگەن کە چۆن ڕاوەستانی لە ناکاوی ڕیاکتۆرێکی ئەتۆمی
دەتوانێ بگات بە تەقینەوەیەک، لۆمەتان ناکەم
لە دواییدا،خۆ ئێوە لە ژووری کۆنترۆلی
ئێستگەیەکی کارەبایی ئەتۆمی ئیش ناکەن
بەڵام بەوجۆرەی کە دەرکەوت، ئەو کەسانەی لەوێ ئیشیان دەکرد
ئەوانیش لەوە تێنەدەگەیشتن
هێواش
بیهێنە خوارێ
چاکە، هەر وا
ئێوە ئەشیا تا ئێستا تەواوتان کردبایە
خەریکین لە ڕووی پرۆتۆکۆلەکان دەچینە پێشێ
خەریکن خاوەتان تێ
دە پیاوی دیکە هەن کە ئەوان بوایتن تا ئێستا تەواویان کردبوو
بەردەوام بە،کارت جوانە
کێرشنبام، بێ شوێنم کاتێ ئەم پیرەژنانە ئامادە بوون
بەڵێ، هەڤال دیاتلۆڤ
چاکە، ئێستا زۆر هێواش
با بێتە خوارێ تا ٧٠٠
هۆ،هۆ،هۆ. هێواش- من، من هیچ تووڵێکم لەوێ نەجوڵاندەوە-
ئەمە چیە؟- من تەنانەت دەستم ناخوات پێ-
ئێمە هەموو شتێکمان درووس ئەنجام دا.پێم وایە ڕەنگە ناوکەکە ژەحراوی بووبێ
باشە، ئەگەر پێت وابوو ناوکەکە ژەحراوی بووە
ئیدی تۆ هەموو شتێکت درووس جێ بەجێ نەکردووە
چونکە خەریکی ڕیاکتۆرەکەم تێک ئەدەی
بیهێنەوە سەرێ
‫پێم وایە ئەگەر LACبقوژێنینەوە
ڕەنگە بکرێ کۆنترۆلێکی زۆرترمان هەبێت
وا بکە، بچۆ- کۆنترۆلی خۆکاری ناوەندی بقوژێنەوە-
کۆنترۆلی گشتی چالاک کە،لیۆنید
‫LAC لە کار کەوت. کۆنترۆلی گشتی چالاک کرا
چیت کرد؟
من، من ئەوەم کرد وا گوتت. گۆڕام- سەیری کە-
-تێ ناگەم -نەزانکارەی خوێڕیەلە
ڕیاکتۆرەکەتان لە کار خست
ئێوەی چۆن ئەم ئیشەتان دەس کەوتووە
هەڤال دیاتلۆڤ
دیسان دەتەوێ پێم بڵێی هەموو شتێکتان درووس جێ بەجێ کرد
تۆی نەفامی خوێڕی
داوای لێبووردن دەکەم بۆ ئەم دەرەنجامە نەشیاوە
چی دەکەی؟- ناچارین هەمووی داخەین-
-نا -ئەگەری هەیە لە نێو دۆخێکی 'زێنۆن'دا بین
‫ناچارین دایخەین و ‫٢٤ کاژێر تەمایر بین
نا. ئەمسيو تاقیکردنەوەکە جێ بەجێ دەکەین. هێزەکە زیاد کە بۆ ٧٠٠
ناتوانین لێرەوە هێز زیاد کەین
...یاساکان- باسی یاسام بۆ مەکە-
ئەگەر لە ٨٠%ەوە ببەربینەوە- نا، نا. لە ٥٠%ەوە بەر بووینەوە-
!پەنجا لە سەد خراپترە- یاساکان ناڵێن ٥٠-
!هیچ یاسایەک نیە- هەڤال دیاتلۆڤ-
ببورە، بەڵام ئەو شتەی تۆ دەیڵێی هەچ مانایەکیان نیە
هێزەکە بەرز کەرەوە- نا-
ئەوە ناکەم، مەترسیدارە
بێمەترسی بوون گرنگترە، هەمیشە
‫٢٥ ساڵە ئەوە دەڵێم
بە درێژایی ئەو ماوەیە ئەم ئیشەم کردووە، ٢٥ ساڵ
لە ئەزموونی تۆ زۆرترە ئاکیمۆڤ؟
بەڵێ
زۆر فرەترە؟- بەڵێ-
تۆش کە هێشتا مەمکی دایکت لە دەمتا بوو
ئیدی ئەگەر من بڵێم بێمەترسیە، بێمەترسیە
ئەگەریش ئێوە دوانە هاوڕا نین
ئیدی پێویست ناکا لێرە ئیش کەن و نایشیکەن
.بەڵام نەک هەر ئێرە لە هیچ کوێ لە 'کۆرسک' ناتوانن ئیش کەن
یا ئیگنالیا یا لێنینگارد یا نۆڤۆ-ڤۆرۆنێز
.ئیدی هیچکات لە هیچوێ ناتوانن ئیش کەن .بە ڕاستمە
پێم وابێ دەزانن کە بەڕاستمە
هێزەکە بەرز کەرەوە
پێمخۆشە فەرمانەکەت تۆمار کەی
هێزەکە بەرز کەرەوە
ئینجا پێکەوە
من تەنانەت لەوێ نەبووم
چی؟
من لە نێو ژوورەکەدا نەبووم کاتێ هێزەکەیان بەرزەو کرد
ئەگەر لەوێ نەبووی، ئەی لە کوێ بووی؟
هەڤال لێگاسۆڤ، تۆ شایەتی، نەک دادوەر
لێرە منم کە پرسیار دەکەم
ئەگەر لە ژوورەکەدا نەبووی، ئەی لە کوێ بووی؟
ئاودەستخانە
ئاودەستخانە؟
هەڤال خومیوک لە گەڵ هەموو ئەو کەسانە قسەی کردووە
کە ئەو شەوە لە ژووری کۆنترۆلدا بوونە
هەموویان یەک چیرۆکیان گێڕاوەتەوە
"دەمزانی فەرمانەکەی دیاتلۆڤ هەڵەیە
‫بەڵام ئەگەر فەرمانەکەیم جێ ‫بەجێ نەکردایە، بێ کار دەکرام"
لیۆنید توپتونۆڤ
یەک ڕۆژ بەرلەوەی بمرێت
،نە،هەڤال دیاتلۆڤ تۆ لە ژوورەکەدا بووی
تۆ فەرمانت پێیان دا هێزەکە بەرز کەنەوە
ئەمە ڕاستیێکە
دادگا ئێستا وچانێک ئەدەین
سی خولەک
!شتێک سەبارەت بەم شارە دەزانی؟چێرنۆبیل
نە بەڕاست، نا
زۆربەیان جو و 'پۆلیش' بوون
جووەکان کۆمەڵکوژ کران
و ئستالین 'پولیش'ەکانی دەر کرد
ئینجا نازیەکان هاتن و هەرکە مابوو کوشتیان
بەڵام پاش جەنگ
خەڵک هەر هاتن لێرە بژین
دەیانزانی ئەو زەوینەی ژێر پێیان لە خوێندا خووساوە
بەڵام بۆیان گرینگ نەبوو
جووەکان مردووەن 'پۆلیش'ەکان مردوون
بەڵام ئەوان نە
کەس بیری ناکردەوە کە ئەوە بۆ ئەونیش ڕوو ئەدا
و گەیشتوینەتە ئێرە
چەن وەختە؟
ڕەنگە ساڵێ
...پێ دەڵێن
‫پێ دەلێن 'نەخۆشینی سی'
بۆ من لە ماوەیەکی درێژ ناچێ
دەزانم پێمت گوت و بڕوام پێت کرد
بەڵام کات تێپەڕ بوو و بیرم کردەوە کە
ئەوە بۆ من ڕوو نادا
لە کیسم دا
هەموویم بۆ هیچ لە کیس دا
بۆ هیچ؟
لەبیرتە ئەو بەیانیە وا سەرەتا بەنگی تۆم کرد
چەندە بێخەیاڵ بووم؟
زۆر بڕوام بە دەسکەوتەکانی کرێملین نیە
بەڵام کاتێک پێمیان گوت منیان هەڵبژاردووە
بۆ چاک کردنی دۆخەکە
و گوتیان کە کێشەیەکی گرینگ نیە، بڕوام پێیان کرد
ئەزانی چیە؟
چونکە ئەوان ئەرکەکەیان خستە ئەستۆی تۆ
ئا
من پیاوێکی بێبایەخم، ڤالێرا
ئەوە کەسایەتی هەمیشەی من بووە
هیوادار بووم ڕۆژێک بێت و بەسوود بم، بەڵام نەبووم
من بەس لە پاڵ ئەو کەسانەوە وەستابووم کە بەسوود بوون
زانایەلێکی دیکەی هاوشێوەی من هەن
هەر یەک لەوانە دەتوانن ئەو شتەی بکەن وا من کردن
...بەڵام تۆ
هەر داواکاریێکمان هەبوو، هەر شتێکمان پێویست بوو
‫پیاو، مادە، 'ڕۆبۆتی سەر مانگ'
چ کەسێکی دیکە دەیتوانی ئەمانە بکات؟
ئەوان بە دەنگی منیان دەبیست، بەڵام گوێیان لە تۆ بوو
هەموو سەرۆکەکان و هەموو جێگری سەرۆکەکان
لێژنەی هەموو گەمژە گوێڕایەڵەکان
بە هەڵە، پیاوە چاکەکەیان نارد
بۆ خاتری خوا، بۆریس
تۆ ئەو کەسە بووی کە زۆرترین بایەخی بوو
جوانە
هەڤال لێگاسۆڤ
کاژێر ٣٨ خولەکی پاش نیوەشەوە
ڕیاکتۆرەکە نزیکەو قوژانەوەیە
‫بەکارهێنەرانی ڕیاکتۆری ‫٤ لە ڕێڕەوەکەدا دیل بوون
کە ڕێک دەگات بە شوێنی کارەساتەکە
هیچ ڕێگایەک بۆ گەڕانەوە نیە
هێشتا نایزانن، بەڵام ئیدی ڕێگە چارەیەک نەماوە
لە ٣٠ مێگاواتدا، زێنۆن هێشتا درووس دەبێ
بەڵام هیچی ناسووتێ
ڕیاکتۆرەکە لە ژەحردا نوقم دەبێ
بۆ خراپتر بوونی دۆخەکە، ڕیاکتۆرەکە ئەوەندە گەرم نیە
کە هەڵمێکی پێویست ساز بکا
تەنیا ڕێگەیەک کە لەم دۆخەدا بتوانی بە بێمەترسی هێزەکە بەرز کەیتەوە
ئەوەیە یە زۆر زۆر بە هێواشی جێ بەجێ بکەیت
.لە ماوەی ٢٤ کاژێردا
بەڵام دیاتلۆڤ دەیویست هەر ئێستا جێ بەجێ بێت
ئاکیمۆڤ و تۆپتونۆڤ بەس یەک ڕێگە چارەیان هەیە
دەس ئەکەن بە دەرهێنانی تووڵی کۆنترۆلەکان
دەیان تووڵ لە یەک کاتدا
نیوەی لە دەرەوە، سێ لە چواری لە دەرەوە
هێشتا، ڕێژەی هێزەکە کەمە
ئیدی تووڵەکان بە تەواوی دەردێنن
‫٢١١ تووڵی کۆنترۆل لە نێو ڕیاکتۆری ٤دا بوو
ئاکیمۆڤ و تۆپتونۆڤ ٢٠٥ تووڵیان دەرهێنا
لە بیرتان بێ... تووڵەکانی کۆنترۆل لەم وەکوو وەستێنەرن بۆ ئەم ماشینە
لە ٢١١تووڵەکە،ئێستا بەس شەشیان لە نێو ڕیاکتۆرەکەدا ماونەتەوە
،دۆخی سووتەمەنیەکە سەرد بووەتەوە
ئیدی هاوکۆلکەی پلەی گەرما نێگاتیڤەکە
ئیدی ئاستی بزواندنەوەکە ناهێنێتە خوارێ
بەڵام هێشتا زێنۆنی ژەحراویەکە زۆر بەهێزە
باشترین شتێ بتوانن بیکەن ئەوەیە پلەی هێزەکە بەرزبکەنەوە بۆ ٢٠٠ مێگاوات
تووڵی کۆنترۆلەکان لە دەرەوەن
سیستەمی فریاگوزاری پچراوە
تەنیا شتێک هاوسەنگی ڕیاکتۆرەکەی نگا هێشتبێ
ئاو و 'زێنۆن'ە
.کاژێر یەکی بەیانیە چەن خولەکێک ماوە بۆ تاقیکردنەوەکە
ببورە. ئەمە هەموو ئەو شتەیە دەتوانین پێ بگەین
‫٢٠٠ مێگاواتە. هەموو هەوڵی خۆمانمان داوە
.ئەگەر ئەوە دوا دەسکەوتە ئیدی هەر ئەوەیە
بەڵام تاقیکردنەوەکە پێویستی بە ٧٠٠هەیە- ستۆلیارچوک، وەرە ئامادە بین-
پۆمپی چوار چالاک کە- نا، چرکەیەک ڕاوەستە-
...ستۆلیاچوک- هەڵمێکی زۆر کەممان هەیە-
خێرایی توربینەکە زۆر لە خوارەوەیە کە بتوانێ ئەنجامێکی چاکی هەبێ
بەسە- ئەگەریش ئاوی زۆرتری پێ زیاد کەین-
...هێشتا هەر- وتم بەسە-
دەزانم چی دەکەم. ستۆلیاچووک
پۆمپی سەرەکی٤، پەیوەست بوو
.پێویستە نیگەران بین کۆدێمچووک ...لوولەکان
گرینگ نیە. کیرچێنبام
هەڵمی نێو سیلەندری جیاکەرەوە زۆر لە خوارەوەیە...پێنج ئەتمۆسێرە
چاکە. وەرن هەموو یارمەتی بدەین. تا جێگەیک کە دەتوانی بەرزی کەرەوە
پێویستە بیوەستێنین
ئەو هینە نەفرەتیە بقوژنەرەوە
‫١٥ خولەک دەرفەتتان هەیە
پازدە خولەک
ڕەنگە ١٥ ڕۆژیش ماوەیان بوایە
ئەو کێشەیە ئەوان بەرانبەری بووبوونەوە ڕێگەچارەی نەبوو
،ئاستی هێزەکە زۆر لە خوارەوە بوو ئاوەکە زۆر لە سەرەوە بوو
تاقیکردنەوەکە تێک چووبوو
ئەنجامەکانی بێسوود بوون
بەڵام دیاتلۆڤ گرینگی نەئەدا
تەنیا شتێ کە دەیویست ئەوە بوو کە تاقیکردنەوەیەکی تەواو ڕابگەیەنێت
‫١:٢٢ بەیانی
کەمتر لە ٢ خولەک کات ماوە
یەڤچێنکۆ، ئەندازیارێکی مەکینەکان، لە نووسینگەکەیدایە
پێرێڤۆزچێنکۆ، سەرۆکی کرێکارانی بەشی ڕیاکتۆر
لە هۆلی پڕ کردنەوەی سووتەمەنی دایە
لە سەرووی دەرگای پۆڵایی ١٠٠٠تۆنی ڕیاکتۆرەکەوە
دیگتاریێنکۆ و خۆدێمچوک
ئیشکەرانی سووڕانەوە، لە ژووری 'پۆمپ'ەکە دان
هیچکامیان پێیان نەگوتراوە
سەبارەت بە تاقی کردنەوەکە
هیچکامیان نازانن خەریکە چی ڕوو ئەدات
لە ١:٢٢ و ٣٠چرکەدا
تۆپتونۆڤ ڕاپۆرتێک دەبینێ
‫لە سیستەمی کۆمپیوتەری SKALAی ڕیاکتۆرەکەوە
بەهۆی نەبوونی تووڵی کۆنترۆلی پێویست
کۆمپیوتەرەکە پێشنیار ئەدات کە ڕیاکتۆرەکە بقوژێتەوە
باشە، بەدڵنیایەوە ئەوە دەڵێ
ئەوە نازانێ ئێمە خەریکی تاقی کردنەوەین
باشە، هەڤالان
چەن خولەکی دیکە، ئیدی تەواوە
.کرشێنبام،هەرکات ئامادە بووی
هەموو شتێکمان درووست جێ بەجێ کرد
سیلۆگراڤ چالاک دەکرێ
دەمەوانەی ژمارە ٨ دەبەسترێ
ڕۆتەری جەنەراتۆرەکە دەست دەکا بە قوژانەوە
‫١:٢٣ و ٤چرکە
لە گەڵ هەموو بڕیارەکان
ئەوان ئەم ڕیاکۆرەیان وەکوو پەڵەکێشێک کێشاوەتە دواوە
زۆرتر لەوەی هەرکەسێک تا ئێستا کێشابێتی
ئێستا تاقی کردنەوەکە دەست پێدەکا
پۆمپەکان داخراون و وێڵ کراون
پۆمپەکان ئیدی ئاو لە نێو ڕیاکتۆرەکەدا ناگەڕنن
سووتەمەنی ئورانیۆم ئێستا فێنک نابێتەوە
تووڵەکانی کۆنترۆلی لە سەر نیە
هاوسەنگیەکە ڕێک بە پێچەوانەوە دەسووڕێتەوە
لە کەمتر لە یەک چرکەدا
بزواندن پەرە دەستێنێ
لە نێو ناوکەکەدا
پاشماوەی ئاوەکانیش هەر زوو دەبن بە هەڵم
بۆشایێک ساز دەبێ
هیچ ئاوێکی نوێش نیە کە پڕی کاتەوە
هەڵمەکان بزواندنەکە زۆرتر دەکەنەوە
گەرما زۆر دەبێتەوە، هەڵم زۆر دەبێتەوە
بزواندن زۆر دەبێتەوە
پاشماوەی 'زینۆن'ەکە لەناو دەچێ
هێزەکە پەرە دەستێنێ
هیچ شتێک نەماوە بەری پێ گرێ
‫١:٢٣ و ٣٥ چرکە
!دەرپەڕینی هێزمان هەیە ساشا
!چیتان کرد؟
‫١:٢٣ و ٤٠ چرکە
لە هەموو ژوورێکی کۆنترۆلی هەموو ئێستگەیەکی ناوکی لە دونیادا
دوگمەیەک هەیە بۆ بەس یەک مەبەست
بۆ 'دەرچوون' یان دەسبەجێ قوژاندنەوەی بزواندنەکە
‫لە ڕیاکتۆرەکانی 'سۆڤیەت'دا ‫بەو دوگمە دەڵێن AZ-5
‫دەس بنە بە AZ-5دا، هەموو تووڵی ‫کۆنترۆلەکان پێکەوە دەچنەوە ناو
و بزواندنەکە دەقوژێتەوە
...بەڵام
چاوەڕوانی چی دەکەی لێگاسۆڤ؟ درۆکانت بڵێ
هەڤال دیاتلۆڤ، دیسان ئاگاریت پێ نادرێتەوە
یان چی؟- بۆ خاتری خودا، دیاتلۆڤ-
لێگاسۆڤ هەر ئێستا خستیە دەرەوە
پێشتر گوتی، هیچ ڕیگایەک نەبوو بۆ بەرگری کردن لەو ڕووداوە
ئەو شتێک دەزانێ. وێ شتێک دەزانێ
هەڤال دیاتلۆڤ
دەزانم تۆ چیت، ڤالێری ئالێکسێڤیچ
تۆ درۆزنێکی- بۆ ئەمڕۆ ئیدی بەسە-
تۆمەتبارەکان لە بەند دەمێننەوە
...دادگا- من...من هێشتا تەواوم نەکردووە-
هێشتا بەڵگەی زۆرم ماوە بۆ پیشاندان
پێویست ناکا. گەواهیدان تۆ کۆتای پێ هاتووە
-بەڕێزم -دادگا کۆتایی پێ هات
...بەیانی دەست پێ دەکەینەوە لە- بهێڵن تەواوی کا-
هەڤال شێربینا
بهێڵن تەواوی کا
دیاتلۆڤ هەرچێ یاسامان بوو شکاندی
ڕیاکتۆرێکی بەرەو ڕووخان برد
ئەم شتانەی کرد بەو بیرەوە کە ڕێگەیەکی فریاگوزاری هەیە
‫AZ-5، دوگمەیەکی ساکار بۆ ‫قوژاندنەوەی هەموو شتەکان
بەڵام لەو دۆخەدا کەو پێکی هێنابوو، ئیشی نەدەکرد
سیستەمی قوژاندنەوە هەڵەیەکی کوشندەی هەبوو
‫لە ١:٢٣:٤٠، ئاکیمۆڤ دەستی نا بە AZ-5ەکەوە
تووڵەکانی کۆنترۆل کە بە تەواوی هاتبوونە دەرێ
دەستیان کرد بە چوونەوە بۆ نێو ڕیاکتۆرەکە
ئەم تووڵەلە لە 'بۆرۆن' درووست دەبن، کە بزواندن کەم دەکەنەوە
بەڵام نەک نووکەکەیان
نووکەکەیان لە گرافیت درووست دەبێ کە بزواندنەکە دەوروژێنێ
بۆ؟
هەر بەو هۆیە کە ڕیاکتۆرەکانمان
لە دەوریاندا بینای پاراستنیان نیە
وەکوو ڕیاکتۆرەکانی ڕۆژئاوا
هەر بەو هۆکارەی کە ئێمە
لە نێو ناوکەکاندا لە سووتەمەنی چاک بەهرە نابەین
هەر بەو هۆکارەی کە ئێمە تەنیا وڵاتێکین
ڕیاکتۆرگەلێک درووست دەکەین،بە ئاو فێنک دەبێتەوە و بە گرافیت هاوسەنگ دەکرێتەوە
بە 'هاوکۆلکە'یەکی پۆزیتیفی زۆرەوە
هەرزانترە
یەکەم بەشی تووڵەکان کە دەچێتە نێو ناوکەکەوە
نووکە گرافیتیەکانە
،کاتێکیش کە چوون بزواندنەوە لە نێو ناوکەکەدا
،کە خەریک بوو بەرز دەبووەوە .لەڕادەبەدەر بەرز دەبێتەوە
یەک بە یەکی مولوکولەکانی پاشماوەی ئاوەکە
دەس بە جێ دەبێت بە هەڵم
کە بڵاو دەبێتەوە و کەناڵگەلێکی .تووڵی سووتەمەنی دەپچڕێنێ
تووڵەکانی کۆنترۆل لە ئەو کەناڵگەلە ئیدی ناتوانن بجوڵێنەوە
نووکە گرافیتیەکان لە شوێنی خۆیاندا جێگیر بوون
ناکۆتا، بزواندنەکە زۆرتر دەکەنەوە
ڕیاکتۆری ژمارە٤ی چێرنۆبیل ئێستا بۆمبێکی ناوکییە
١:٢٣:٤٢
پێرێڤۆزچێنکۆ سەیری خوارەوە دەکا
لە سەر درگا زەبەلاحە پۆڵاییەکەی ڕیاکتۆرەکە
...و شتێکی نەکردە دەبینێ
تووڵەکانی کۆنترۆل و کڵاوی کەناڵی سووتەمەنیەکە
کە هەر یەکیان ٣٥٠ کیلۆ قورسە
بەرەو بان و خوار هەڵ دەخەنەوە
ڕا دەکا ژووری کۆنترۆل ئاگادار بکاتەوە
بەڵام ناتوانێ هیچ بکا بۆ بەرگری لەو شتەی خەریکە ڕوو ئەدا
‫١:٢٣ و ٤٤ چرکە
هەڵمەکە کەناڵگەلی سووتەمەنی زۆرترێک ئەتەقێنێتەوە
ئێمە نازانین هێزەکە چەندە بەرز بووەتەوە
ئێمە بەس دواهەم ژمارە خوێنراوەکە دەزانین
ڕیاکتۆری ٤
درووست کرا کە لە ٣٢٠٠مێگاوات دا ئیش بکات
چووە سەرووی ٣٣،٠٠٠ەوە
گوشاری نێو ناوکەکە، ئیدی ڕاگیر نابێ
لە کۆتاییدا،دەگەین بە ١:٢٣:٤٥، تەقینەوە
سەرەتا، درگاکە لە ڕیاکتۆرەکە جیا دەبێتەوە و ئۆکسیجەن دەچێتە ناوەوە
تێکەڵ دەبێت لەگەڵ هیدرۆجەن و گرافیتە زۆر داخەکە
زنجیرەی کارەساتەکە ئێستا تەواو بووە
هەڤال دیاتلۆڤ
هیچ کەس لە نێو ژوورەکەدا لەو شەوەدا نەیدەزانی
دوگمەی قوژاندنەوەکە دەتوانێ ببێت بە تەقێنەرێک
ئەوەیان نەدەزانی
چوونکە لێیان شاردرابووەوە
هەڤال لێگاسۆڤ، خەریکی
دژ بە گەواهیەکەت لە ڤیێنا قسە دەکەی
گەواهیەکەم لە ڤیێنا درۆیەک بوو
من درۆم دا بە دونیا
من تەنیا کەسێک نیم کە ئەم نهێنیەی شاردبووەوە
زۆر کەس بوون
ئێمە شوێنی فەرمانەکان دەکەوتین
‫فەرمانەکانی KGB،فەرمانەکانیلێژنەی ناوەندی
هەر ئێستاش، ١٦ ڕیاکتۆر لە نێو یەکێتی سۆڤیەت دا هەیە
بە هەر ئەم هەڵە کوشندەیەوە
سێ دانەیان هەر ئێستا چالاکن
لە کەمتر لە ٢٠ کیلۆمەتر ئەولاتری 'چێرنۆبیل'ەوە
پرۆفیسۆر لێگاسۆڤ، ئەگەر ئەتەوێ بڵێی کە حکومەتی سۆڤیەت
بە جۆرێک بەرپرسیارە بۆ ئەو شتەی ڕووی دا
ئەبێ ئاگادارت کەمەوە، خەریکی پێ دەنیتە نێو زەوینێکی پڕمەترسیەوە
من هەر ئێستاش پێم لە سەر زەوینێکی پڕ مەترسیە
هەر ئێستا لە سەر زەوینێکی پڕمەترسی وەستاوین
بە هۆی نهێنیەکان و درۆوەکانمانەوە
ئەوانە ڕێک ئەو شتانەن کە ئێمە مانا دەکەنەوە
کاتێ کە ڕاستیەکان ئازار بەخش بن، ئێمە درۆ دەکەین و درۆ دەکەین
تا کاتێ کە ئیدی لە بیرمان نامێنێ کە درۆیەک هەیە
بەڵام هێشتا هەیە
هەر درۆیەک کە ئەیدەین قەرزارباری ڕاستیێک دەبێت
دێر یان زوو، ئەو قەرزە ئەدرێتەوە
‫بەم چەشنەیە کە ناوکی ‫ڕیاکتۆرێکی RBMKدەتەقێتەوە
درۆ
ڤالێری ئالێکسێڤیچ لێاسۆڤ
کوڕی ئالێکسی لێگاسۆڤ
‫سەرۆکی 'بڕیاردەرانی ‫ئایدۆلۆجیاکان، لێژنەی ناوەندی'
دەزانی باوکت لەوێ چی دەکرد؟
بەلێ
وەکوو قوتابیێک، پێگەی سەرکردەیەکت بوو لە لۆمسۆمۆل
لاوانی کۆمۆنیست، وایە؟
تۆ خۆت دەزانی- وەڵامی پرسیارەکە بدەوە-
بەڵێ
لە دەزگای کوچارتۆڤ
تۆ سکرتێری حیزبی کۆمۆنیست بووی
لەم پێگەیەدا، تۆ گەشە کردنی
زانا جووەکانت سنووردار کردەوە
بەڵێ
بۆ نزیک بوونەوە بە دیوانی کرێملین
تۆ یەکێ لە ئێمەی، لێگاسۆڤ
من دەتوانم هەرچێکم پێ خۆش بێ بە سەرتا بێم
،بەڵام شتێ کە زۆر ئەمەوێ ئەوەیە بزانی کە دەزانم
تۆ کەسێکی ئازا نیت
تۆ کەسێکی قارەمان نیت
تۆ پیاوێکی لە سەرەمەرگ دا کە خۆی لە بیر کردووە
من دەزانم کێم و دەزانم کە چیم کردووە
لە جیهانێکی دادپەروەدا من دەبێ بە هۆی دۆکانمەوە تەقەم لێ بکرێ
بەڵام نەک بۆ ئەمە، نە بە هۆی ڕاستیەکانەوە
...زاناکان
و ئەو خولیا گەمژانەتانە بۆ هۆکارەکان
کاتێ کە فیشەکێ دەنرێ بە سەرتەوە
هۆکارەکەی چ گرینگیێکی هەیە؟
هیچ کەس تەقەی لێ ناکرێ، لێگاسۆڤ
هەموو جیهان تۆی لە ڤیێنا دی
کوشتنی تۆ لە ئێستادا جێگەی شەرمەزارییە
ئینجا لە بەر چی؟
حکومەت گەواهیەکەی ئەمڕۆی تۆ قبوڵ ناکات
لە میدیاکاندا بڵاو نابێتەوە
ئەوە هیچکات ڕووی نەداوە
نە، تۆ زیندوو دەمێنی
هەرچەنێک ماوەت مابێ
بەڵام نە وەکوو زانایەک، ئیدی نە
پێگە و نووسینگەکەت دەمێنێتەوە
،بەڵام بە بێ هیچ ئەرکێ بێ ماف و بێ هاوڕێ
هیچ کەس لەگەڵت نادوێ
هیچ کەس گوێت پێ نادات
پیاوانێکی دی،کەسانێکی پلە خوارتر
بڕوانامەیان پێ ئەدرێ بە هۆی ئەو ئیشانەوە کە تۆ کردووتە
میراتی تۆ ئێستا میراتی ئەوانە
ئەوەندە زیندوو دەمێنی کە ئەوە ببینی
لەم یاریە شێربیانا چ دەورێکی هەبوو؟
هیچ
ئەو نەیدەزانی من گەرەکمە چی بڵێم
کۆمیوک چ دەورێکی هەبوو؟
هیچ
ئەویش ئاگادار نەبوو
پاش ئەو شتانەی ئەمڕۆ گوتت و کردت
سەیرە کە ئەم کاتەت بۆ درۆ کردن هەڵبژاردبێ
پێم وایە پیاوێک بە ئەزموونی تۆوە
درۆ دەناسێتەوە کاتێ کە بیبیستێ
تۆ ئیدی هیچ کات
لە گەڵ هیچیان دیدار ناکەیتەوە و پێوەندیت لەگەلیان نابێت
ئیدی هیچ کات لەگەڵ هیچ کەس
سەبارەت بە چێرنۆبیل قسە ناکەیت
بێبایەخ دەمێنیتەوە لە نێو جیهانی دەوروبەرتدا
تا کاتێ کە دەمری
زۆر ئەستەم دەبێت زانینی ئەوەی کە تەنانەت ڕۆژێک زیندوو بوویی
ئەگەر ڕەتی کەمەوە چی؟
بۆچی نیگەران بین سەبارەت بە شتێ کە قەت ڕوو نادا؟
‫"بۆچی نیگەران بین سەبارەت ‫بە شتێ کە قەت ڕوو نادا"
ڕستەیەکی ناوازەیە
ئەشێ ئەوە لە سەر پووڵەکانمان بنووسن
زانا بوون واتە ساویلکە بوون
ئێمە ئەوەندە ورد دەبینەوە بۆ گەڕان بە شوێن ڕاستیەکاندا
تێناگەین چەندە کەمن ئەو کەسانەی بەڕاستی لێمانیان دەوێ کە ڕاستیەکە بدۆزینەوە
بەڵام ڕاستیەکان هەمیشە لەوێن چ بیانبینین یان نەیانبینین
چ هەلبژێردرابێتین یان نا
ڕاستیەکان گرنگی نادەن بە ویست و داخوازیەکانی ئێمە
گرینگی نادەن بە حکومەتەکانی ئێمە
بە بیرۆکەکانمان، بە ئایینەکانمان
بۆ هەمیشە چاوەڕوان دەمێنێ
لە کۆتایدا،ئەمەیە دیاریەکەی چێرنۆبیلە
سەردەمێک لە بەهای ڕاستیەکان دەترسام
ئێستا بەس دەپرسم
بەهای درۆکان چەندە؟
ڤێلاری لێگاسۆڤ لە تەمەنی ٥١ ساڵاندا لە ٢٦ ئاڤریل ١٩٨٨ خۆکوژی کرد، ڕێک دوو ساڵ پاش تەقینەوەکەی چێرنۆبیل
شریتە دەنگیەکانی لێگاسۆڤ لە نێو کۆمەڵەی زانایانی سۆڤیەت دا بڵاوەو بوو خۆکوژیەکەی وای کرد کەس نەتوانێ سەبارەت پێ کەمتەرخەم بێت
‫پاش مەرگی، دیوانی سۆڤیەت ئاخری دانیان نا بە هەڵەکەی نێو ڕیاکتۆرە ناوکیەکانی RBMKدا
ڕیاکتۆرەکان نوێ کرانەوە بۆ بەرگری لە قەومانی ڕووداوێکی دیکە وەکوو کارەساتەکەی چێرنۆبیل
دەیان زانا یارمەتی 'لێگاسۆڤ'یان دا کەسانێک کە ماندوونەناسانە شان بە شان ئەو لە چێرنۆبیل ئیشیان کرد
هەندێک دژ بە کارگێڕە بەرپرسیارەکانی ئەو ڕووداوە قسەیان کرد و تاوانبار کردن، قۆڵبەست کران و هەندێکیان زیندان کران
کەسایەتی ئولانا کۆمیوک خولقێندرا بۆ پیشاندانی ئەوان و ڕێز گرتن لە خزمەتەکانیان لە پێناو ڕاستی و مرۆڤایەتیدا
بۆریس شێربینا لە ٢٢ ئاگۆست ١٩٩٠دا کۆچی دوایی کرد چوار ساڵ و چوار مانگ پاش ئەوەی نێردرا بۆ چێرنۆبیل
بۆ تاوانەکانیان لە کارەساتی چێرنۆبیل دا ڤیکتۆر بریوکانۆڤ، ئاناتۆلی دیاتلۆڤ و نیکۆلای فۆمین سزای دە ساڵ ئیشی زۆرەملی بە سەریاندا سەپێنرا
نیکۆلای فۆمین پاش ئازاد بوونی گەڕایەوە سەر ئیشەکەی لە ئێستگەیەکی کارەبایی ناوکی لە کالینین، ڕووسیە
‫ئاناتۆلی دیاتلۆڤ بە هۆی نەخۆشینی تایبەت ‫بە تیشکدانەوەکانەوە لە سالی ١٩٩٥دا مرد ‫٦٤ ساڵی بوو
تەرمی ڤالێری خۆدێمچووک هیچ کات نەدۆزرایەوە ئەو بۆ هەمیشە لە ژێر ڕیاکتۆری ٤ دا نێژرا
جل و بەرگەکانی ئاگرکوژێنەکان هێشتا لە ژێرخانی نەخۆشخانەکەی پریپیات دایە. تا ئەمڕۆش تیشکدانەوەیەکی کوشندەی هەیە
لیودمیلا ئیگاتێنکۆ پاش مەرگی هاوژین و کچەکەی چەن جار تووشیاری جەڵتە بوو. دوکتۆرەکان پێیان گوت ئیدی هیچ کات ناتوانێ مناڵی هەبێ
لە هەڵەدا بوون ئەو ئێستا لە گەڵ کوڕەکەیدا لە کیێڤ دەژین
خەلکێ کە لە سەر پردی ڕێگەی ئاسنەوە سەیریان دەکرد ڕاپۆرتیان داوە کە کەس زیندوو نەماوە ئێستا بە 'پردی مەرگ'دەناسرێ
‫٤٠٠کرێکاری کانگا بۆ ماوەی یەک مانگ شەو و ڕۆژ ئیشیان ‫کرد بۆ بەرگری کردن لە توانەوەیەکی تەواوی ناوکی
مەزەندە کراوە کە لانی کەم ١٠٠ کەسیان بەرلە ٤٠ساڵی مردوون
گوزارشت کراوە کە ئەو سێ مەلەوانە کە تانکی ئاوەکانیان خاڵی کردەوە، بە هۆی ئیشە قارەمانانەکەیان گیانیان بەخت کرد
هەڵبەت هەر سێکیان پاش ئەوەی نێردرانە نەخۆشخانە زیندوو مان دوو کەسیان ئەمڕۆ هێشتا زیندوون
زۆرتر لە ٦٠٠،٠٠٠ کەس بانگەشە کران بۆ خزمەت کردن لە ناوچەی مۆرکراو
ئەگەرچی ژمارەیەکی زۆر نەخۆشین و مەرگ بە هۆی تیشکدانەوەی لی کەوتەوە حکومەتی سۆڤیەت هیچ زانیاریێکی فەرمی سەبارەت بە چارەنووسیانی تۆمار نەکرد
ناوچە ژەحراوی بووەکەی ئۆکراین و بێلاڕووس، کە بە 'ئێکسکلوژن زۆن'دەناسرێ لە کۆتایدا ٢،٦٠٠ کیلۆمەتری سێگۆش یان مۆر کرد
نێزیک بە ٣٠٠.٠٠٠ کەس لە ماڵی خۆیان گۆزرانەوە
.پێیان گوترا کە ئەمە کاتیە هێشتا گەڕانەوە بۆ ئەو ناوچە قەدەغەیە
میخایل گۆرباچۆڤ سەرۆکی یەکێتی سۆڤیەت بوو تا لاچوونی لە ١٩٩١دا
‫لە ٢٠٠٦دا نووسی ‫"توانەوەی ناوکی لە چێرنۆبیل... ‫ڕەنگە هۆکاری ڕاستەقینەی ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت بووبێ"
لە ٢٠١٧، ئیشی بینای بێ مەترسی لە چێرنۆبیل کۆتایی پێ هات
بە پارەیەک نێزیک بە دوو ملیار دۆلار بە چەشنێک ساز کراوە کە بۆ ١٠٠ ساڵ بەرگە بگرێت
پاش تەقینەوەکە، ڕێژەی شێرپەنجە لە ئوکراین و بێلاڕووس بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد
زۆرترینی تایبەت بە منداڵان بوو
قەد ژمارەی قوربانیانی چێرنۆبیل بە تەواوی نازانین
زۆربەی مەزەندەکان کوژرانی ٤،٠٠٠ تا ٩٣،٠٠٠ کەس پیشان ئەدەن
‫ژمارەی کوژراوانی کارگێڕانی سۆڤیەت لە ١٩٨٧ەوە نەگۆڕاوە و ‫٣١ کەسە
بە یادی هەموو ئەو کەسانەی کە ئازاریان چەشت و قوربانی بوون
@KurdishSub Simko & Șaxewan subscene.com